Telmuun Byambaragchaa

IPO “худалдаж ав”

Хувьцааны бизнестэй анх 2009 онд Анод банк, Адуунчулуун ХК-ий хувьцааг худалдаж авсанаар танилцаж билээ. Тэдний гэрэлт ирээдүйн тухай ам уралдуулан ярих “учир мэдэх” хүмүүсийн яриа, ашиг олох сонирхолдоо хөтлөгдөж хуримтлуулсан өчүүхэн хөрөнгөөрөө хувьцаа авч байж. Удалгүй Анод банк дампуурч, Адуунчулуун ХК-ий хувьцаа хоёр дахин унаж “хөрөнгө оруулалт” минь салхинд хийссэн юм. Энэ хар дурсамжаас хойш хувьцаа гэдэг үгнээс жийрхэж өдийг хүрчээ. Гэтэл саяхнаас Корнеллийн бизнесийн сургуулийн голдуу хөрөнгийн зах зээл судалдаг, ажилладаг хүмүүс дунд орж тэдний туршлага, сонин хачин сонсож, судалгааны бүтээлүүдтэй танилцаж эхэлснээр урьдын сонирхол сэдрээд байна. Иймд хувьцааны бизнесийн талаар сонирхолтой байж болох нэгэн арга замын талаар танилцуулахаар шийдлээ.

Хувьцаа арилжаад ашиг олно гэдэг зоосоор азаа үзэх шиг 50:50 хувийн магадлалтай ажил. Зүйрлэвэл “согтуу” хүний алхаа (random walk) мэт тааварлашгүй хувьсдаг тул хэзээ ч урт хугацааны тогтвортой орлогын эх үүсвэр байж чаддаггүй. Харин санхүүгийн үүсмэл хэрэгслүүдтэй хослуулан эрсдэлүүдийг сөөлжлөн багцалсанаар эрсдэл багатай, ашигтай хөрөнгө оруулалт хийх боломжтой. Гэвч энэ нь нарийн мэргэшил, мэдээлэл, тооцоолол шаардсан ажил байдаг тул хувь хүмүүс (retail investors) бие даан хийхэд хүндрэлтэй байдаг.

Тэгвэл зөвхөн хувьцаа арилжаад ашиг хүртэх боломжтой нэгэн арга зам байдаг. Энэ нь шинээр нийтэд арилжаалж буй IPO (initial public offering)-г худалдан авч, богино хугацаанд эргүүлэн зарах явдал юм. Учир нь IPO ихэнх тохиолдолд бодит үнээсээ хямдаар зарагддаг. Улмаар хувьцаа нээлттэй арилжаалагдаж эхлэхэд богино хугацаанд ихэнхдээ эргээд өсдөг байна.

Хувьцааны тухай

Хувьцааны үнэ тухайн компанийн ирээдүйд өгөх өгөөжийн өнөөгийн үнэ цэнийн талаарх зах зээлийн хүлээлтийн дунджаар тогтдог. Хувьцааны зах зээлд мэдээлэл, хурд хамгийн үнэ цэнэтэй. Мэдээллийг олж авах, түүнийг боловсруулах хурд цагаар бус секунд хормоор хэмжигддэг. Аливаа таамаглал, мэдээллийг хормын дотор боловсруулан шийдвэр гаргах, арилжаа хийх чадвартай супер програм, компьютерээр зэвсэглэсэн (high frequency trading) хөрөнгө оруулагчид олон.

Ийнхүү хөрөнгийн зах зээлийн сая сая тоглогчид мэдээллийг нэгнээсээ өрсөн авч, бусдаас түрүүнд шийдвэр гаргахаар уралддаг тул шинээр гарсан мэдээллийн үр дагаврыг хувьцааны үнэ тэр дор нь тусгадаг. Өөрөөр хэлбэл, Оюу толгойн талаарх шинэ мэдээллийг олж аваад таныг уншиж дуусаагүй байхад хөрөнгийн зах зээл аль хэдийн хөдөлгөөнд ордог байх нь. Ийнхүү боломжтой бүхий л мэдээлэл, таамаглалыг тэр дор нь тусгадаг учир хувьцааны үнэ хамгийн зөв буюу “ухаалаг” байдаг гэж дийлэнх судлаачид үздэг (efficient market hypothesis).

Зарим хүмүүс Facebook, Google гэх мэт орчин цагийн хөгжлийг тодорхойлж буй технологийн компаниудын ашиг орлого үргэлж өснө гээд тэдний хувьцаа авахыг эрсдэлгүй хөрөнгө оруулалт гэж төөрөлддөг. Санхүүгийн хэлээр өөрийн хөрөнгийн өгөөж өндөртэй эдгээр хувьцааг “glamour stock” буюу “хээнцэр хувьцаа” гэж нэрлэдэг. Харамсалтай нь хээнцэр хувьцаа нь үргэлжид өсөх гайхамшигтай хувьцааны төрөл огт биш. Үнэхээр л эрсдэлгүй, байнга өсөх учиртай байсан бол хүн болгон авахыг хүсч, улмаар хувьцааны эрэлт нэмэгдэн (over demand) хий хоосон үнийн хөөрөгдөл үүссэн (overpriced) байх магадлал өндөр.

IPO гэж юу вэ?

Хаалттай компанийн эзэд өөрийн хувь эзэмшлээ зах зээлд анх удаа нээлттэй арилжаалах үйл явцыг IPO (initial public offering) гэдэг. IPO хийснээр компаниуд public буюу нийтийн хэвшилд шилжинэ. Нэгэнт хувьцаа нь чөлөөтэй арилжаалагдаж, хүссэн нь авч зарах боломжтой тул компаний удирдлагаас ил тод байдлыг дээд зэргээр шаарддаг. Тухайлбал, санхүү, бүртгэл, орлого зарлага, худалдан авалт, удирдлагын мэдээлэл, цалин урамшуулал, үйл ажиллагааны бодлого, шийдвэр, тулгарч буй эрсдэлийн талаар нэгд нэгэнгүй тайлагнаж, заавал хөндлөнгийн аудит хийлгэх шаардлагатай. Ийнхүү компанийн дотоод асуудалд “салхи оруулснаар” үйл ажиллагаанд тавих хяналт сайжирч, үр ашиг нэмэгдэх төлөвтэй.

Сайтар бэлтгэж, цагаа олсон IPO их хэмжээний хөрөнгийг хямд өртгөөр босгодог. Түүнчлэн, үүсгэн байгуулагч нь компанийн хөрөнгө, хувь эзэмшлээ бэлэн мөнгө болгон хөрвүүлэх боломжийг IPO олгодог. Бидний танил хэдийнэ болоод буй Жак Магийн үүсгэн байгуулсан Алибаба компани IPO-оо 2014 онд хийж, 21.8 тэрбум ам.доллараар эздийнхээ “хармааг түнтийлгэсэн” байх жишээний.

Хувьцааны санхүүжилтэд хүү, эргэн төлөх хуваарь гэдэг зүйл байдаггүйгээрээ зээлийн санхүүжилтээс ялгаатай. Үүний оронд хувьцаа худалдан авсан хүн 3 төрлийн боломж буюу ашиг хүртдэг. Үүнд, (i) ногдол ашиг, (ii) хувьцааны үнийн өсөлт, бууралтаас олох ашиг, алдагдал, (iii) компанийн үйл ажиллагаанд оролцох саналын эрх зэрэг юм.

IPO-г андеррайтер (underwriter) гэх хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн мэргэжлийн үйлчилгээ үзүүлэгч дундын зуучлагч нар зохион байгуулдаг. Ихэнх тохиолдолд хөрөнгө оруулалтын банкууд андеррайтерын үйлчилгээ эрхэлдэг. Тэд зах зээлийн эрэлтийг судалж хувьцааны тохиромжтой үнийг тогтоохоос гадна хувьцаа худалдан авагч нартай холбогдох, мэдээллээр хангах болон биржээр арилжаалахтай холбоотой бусад зохион байгуулалтыг бүрэн хариуцдаг.

IPO авбал ашигтай

Дийлэнх хувьцааны IPO өөрийн бодит үнэлгээ (intrinsic value)-нээс хямдаар арилжаалагддаг тул аваад богино хугацаанд эргүүлж зарж чадвал ашигтай. Учир нь хямдаар зарагдсан IPO тун удалгүй эрэлт нийлүүлэлтийн “алтан дундаж” дээрээ тогтоход үнэ өсдөг. Олон жилийн дунджаас үзэхэд IPO-ны үнэ байх ёстой үнэлгээнээсээ дунджаар 15 хувиар хямд арилжаалагддаг байна (Aggarwal, Krigman, and Womack 2002).

IPO хийсэн 6,249 тохиолдлоос үзэхэд тэдний 70 хувь нь хувьцааны арилжаа нээгдсэн дараагийн өдрөө өссөн бол дөнгөж 14 хувийнх нь хувьцааны үнэ буурсан байдаг (Ritter and Welch 2002). Өөр судалгаанаас үзэхэд 1980-2003 оны хооронд хийгдсэн нийт 6,391 удаагийн IPO-ийн үнэ дараагийн өдөртөө дунджаар 18.7 хувиар өсчээ. Тухайлбал, Netscape компани 1995 онд хийсэн IPO-оор 5 сая хувьцаагаа тус бүрийг нь 28 ам.доллараар арилжаалахад тэр дороо 58.3 ам.долларт хүрсэн (Loughran and Ritter 2002). Twitter компанийн 2013 оны 11 сард хийсэн IPO-оор нэгж хувьцааны үнэ 26 ам.доллараар үнэлэгдсэн бол арилжаа нээгдсэн эхний өдрөө 72 хувиар өсч 44.9 ам.доллар болсон байдаг. Түүнчлэн, IPO худалдаж аваад 3 жил хадгалвал дунджаар 22.6 хувийн өгөөж хүртдэг байна (Ritter and Welch 2002).

1

Гэхдээ IPO хийсний дараа хувьцааны үнэ огцом өсөх нь томоохон бууралтыг дагуулах нь олонтой. Twitter компанийн хувьцаа IPO хийснээс хойшхи нэг жилийн хугацаанд “дүүжин даажин” мэт савлаж зах зээлийн байдалтай огт хамааралгүй явж ирсэн. Тус хувьцаа IPO-оос хойш богино хугацаанд 70 орчим хувь өссөн ч тун удалгүй 90 шахам хувиар буцаж унаж, хувьцаа хэр хүчтэй савалдагийг харуулсан. Хувьцааны үнэ хэдий чинээ огцом савлана, тэр хэрээр эргээд өсөх, буурах магадлал өндөр байдаг.

2

Иймд хэрвээ IPO авбал богино хугацаанд эргүүлэн зарах нь чухал. Жишээлбэл, коллежийн 4 оюутны үүсгэсэн theglobe.com гэх цахим хуудас 1998 оны 11 сард нэгж хувьцаагаа 9 ам.доллараар үнэлэн IPO хийжээ. Тун удалгүй хувьцааны үнэ 97 !!! ам.долларт хүрч жинхэнэ “галзуурал” гээч нь болж. IPO-ийн андеррайтер нь нэр хүнд бүхий Bear Stearns ажилласан тул хөрөнгө оруулагчид ч итгэлтэй байлаа. Улмаар дөрвөн оюутан маань нэг өдрийн дотор 200 сая ам.долларын хөрөнгө татаж чаджээ. Гэвч үүнээс хойш хувьцааны үнэ тасралтгүй буурсаар 1999 оны 5 сард 18 ам.доллар, 2000 оны 9 сард тэгтэй тэнцэж “үнсгэлжингийн үлгэр” төгссөн байдаг.

3 4

Яагаад IPO хямд байдаг вэ?

Яагаад IPO хямд байдаг талаар хэд хэдэн таамаглал байдаг. Нэгдүгээрт, компанийхаа хувьцааг эзэмшдэг удирдлагууд хямдаар үнэлж IPO хийгээд тодорхой хугацааны дараа үнэ өсөх боломжийг бүрдүүлж хувьдаа ашиг хийх боломжоо бүрдүүлэх сонирхолтой байдаг (Habib and Ljungqvist 2001). Хувьцааны үнэ өсөхийн тулд тэд зах зээлийн анхаарлыг татаж эрэлтийг хөөрөгдөх учиртай. Иймд IPO хийгдэхийн өмнө тухайн компанийн талаар их хэмжээний сурталчилгаа, мэдээлэл олон нийтэд цацдаг. Энэ нь хувьцааны эрэлтийг нэмэгдүүлж, үнэ өсгөх урьдач нөхцөлийг бүрдүүлнэ. Улмаар IPO хямдаар арилжаалагдсан тухай мэдээ олон нийтийн анхаарлыг татаж хувьцааны эрэлтийг улам хөөрөгддөг (information momentum). Улмаар хувьцаа зарахыг хориглох хугацаа (lockup period) дуусах үед тэд өөрт байгаа хувьцаагаа эргүүлэн өндөр үнээр зарах боломж бүрддэг байна (Aggarwal, Krigman, and Womack 2002).

Дээр дурдсан lockup agreement буюу “хувьцаа арилжихыг хориглох гэрээ”-ний тухай IPO-той холбогдуулан зайлшгүй яригдана. Хувьцаа гаргагч ба зуучлагч (андеррайтер) нар нь компанийн дотоод асуудлыг нэгд нэгэнгүй мэддэг. Энэ нь тэднийг хувьцааны зах зээлд оролцоход мэдээллийн давамгай байдал үүсгэх тул шударга өрсөлдөөнийг бүрдүүлэх зорилгоор IPO хийснээс хойш дийлэнхдээ 6 сарын хугацаанд тэднийг хувьцааны арилжаанд оролцохыг хориглодог (lockup period).

Хоёрдугаарт, компанийн эзэд эрсдэлээс зайлсийх хандлагатай (risk averse) байдаг. Тэдний хувьд хувьцаа гэх “бараа”-гаа бүрэн борлуулах нь чухал. Хэрвээ зах зээлийн бодит үнээр IPO санал болговол төлөвлөсөн хэмжээндээ хувьцаагаа борлуулж чадах эсэх нь эргэлзээтэй бөгөөд эрсдэлтэй. Үүний оронд хувьцаагаа хямдаар санал болгож хангалттай хэмжээнд зарах нь найдвартай. Хэрвээ IPO бүтэлгүйтсэн, эсхүл хангалттай борлогдоогүй бол компани, түүний удирдлагын нэр хүнд, ирээдүйд сөргөөр нөлөөлөх нь гарцаагүй. (Aggarwal, Krigman, and Womack 2002).

Нөгөөтэйгүүр, андеррайтеруудын хувьд IPO маш ашигтай бизнес тул IPO хийх даалгавраа бүрэн биелүүлэхийг зорьдог. Ашгийн түвшин ойролцоогоор 7 хувь (Bartling and Park 2009). Иймд тэд аль болох эрсдэлгүй үнийг сонгож нэр хүндээ хадгалах эрмэлзэлтэй байдаг. Хэрвээ төлөвлөсөн хэмжээнд зарагдаж чадаагүй бол амжилтгүй IPO хийдэг гэх сөрөг имижээс гадна бизнесийн өрсөлдөх чадвараа алдах эрсдэлтэй.

Гуравдугаарт, нэг талаас компани, андеррайтерууд, нөгөө талаас хөрөнгө оруулагчдын мэдээлэл зөрүүтэй (asymmetric information). Xаалттай байсан компанийн нарийн ширийнийг хөндлөнгийн хөрөнгө оруулагч мэдэхгүй тул хувьцаа авахдаа болгоомжтой ханддаг. Тодорхойгүй байдал гэдэг бол тэдний хувьд эрсдэл бөгөөд зардал. Иймд хөрөнгө оруулагчдын болгоомжлол буюу эрсдэлийн зардлыг нөхөх хэмжээгээр хувьцааны үнээ хямдруулах шаардлага тулгардаг. (Ritter and Welch 2002)

Гэхдээ бүх IPO хямд байдаг гэж ойлгож болохгүй. Эхэнд дурдсанаар IPO-ийн 14 хувь нь өөрийн бодит үнэлгээнээсээ өндөр үнэтэй (overpriced IPO) зарагдсан байна. Энэ үед IPO төлөвлөсөн хэмжээнд борлогдохгүй, эсхүл арилжаа нээгдэхэд үнэ буурч, нэр хүндээ алдах эрсдэлтэй. Тухайлбал, Facebook компани 2012 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдөр 38 ам.доллараар нэгж хувьцаагаа үнэлж 16 орчим тэрбум ам.долларын IPO хийсэн. Хувьцаа худалдан авах захиалга маш их байсан тул андеррайтер нь итгэлтэйгээр нилээд өндөр үнийг сонгож авчээ. Улмаар биржийн арилжаа нээгдсэн даруй хувьцааны үнэ 45 ам.доллар болж өссөн ч дараагийн 3 хоногт 10 хувиар буурч 34 ам.долларт хүрсэн. Энэ уналт цааш үргэлжилж 8 дугаар сар гэхэд 20 ам.доллар болжээ. Энэхүү уналтын үр дүнд IPO худалдан авсан хөрөнгө оруулагчид нийт 630 сая ам.долларын алдагдал хүлээсэн хэмээн Блүмберг тооцсон байна. Тэр бүү хэл IPO хийснээс хойш 1 сарын хугацаанд 40 гаруй хэрэг үүсч, шүүхэд шилжсэн байдаг. Энэ мэтчилэн “glamour” буюу хээнцэр хувьцаанууд эрсдэлтэй байх тохиолдол олон.

Түүнчлэн, IPO хийж буй компани санхүүгийн луйвар хийх тохиолдлууд ч байдаг. Ойрхноос гэвэл 2008 оны АНОД банкны IPO, түүнийг дагасан дампуурлын дурдаж болно. Түүнчлэн, Рэфко хэмээх Нью-Иорк хотод байрлах 200,000 гаруй үйлчлүүлэгчтэй брокер, санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлдэг томоохон компани 2005 оны 8 дугаар сард IPO хийж 583 сая ам.доллар босгосон. Гэвч санхүүгийн луйвар хийсэн нь удалгүй тогтоогдож хоёрхон сарын дараа дампуурлаа зарласан.

Хэрхэн IPO худалдаж авах вэ?

Дийлэнх IPO-г хувь хөрөнгө оруулагч (retail investors) нарт санал болгодоггүй. Тэд ихэвчлэн их хэмжээний хөрөнгө бүхий томоохон хөрөнгө оруулагч нар, хөрөнгө оруулалтын сангуудтай (qualified institutional investors) харьцдаг. Иймд хувь хөрөнгө оруулагч нар IPO-ын талаар нарийн мэдээлэл олж авах, арилжаанд оролцоход хүндрэлтэй байдаг.

Хувь хүмүүс IPO захиалга өгөх үндсэн 2 арга байж болно. (i) хөрөнгө оруулалтын банк, эсхүл брокер компанид данс нээж үйлчлүүлэгч болж, (ii) fidelity, loyal3 гэх зэрэг онлайн брокеруудаар дамжуулан IPO-ын арилжаанд оролцох боломжтой. Гэхдээ хүссэн болгонд энэ арилжаа нээлттэй байдаггүй. IPO-ын захиалгыг тань авахын тулд брокер бүр тодорхой хэмжээний шалгуур тавина. Тухайлбал, fidelity цахим брокерийн компани 100,000 ам.долларын хөрөнгөтэй байх, 12 сарын хугацаанд 36 удаагийн арилжаа хийсэн байх гэх мэт шалгуур тавьдаг. Харин loyal3-ийн хувьд дээрх шиг нарийн шалгуур байхгүй боловч зөвхөн тодорхой тооны хувьцаа, IPO-ийн арилжаанд оролцох боломжийг олгодог. Монголд бол харилцагч брокерийн пүүсээр дамжуулан IPO-д оролцох бүрэн боломжтой. Тэдний зарим нь гадаадын зах зээлд оролцох эрхтэй тул тэднээр дамжуулан бусад улсад хийгдэж буй IPO худалдан авах боломж нээлттэй.

Энэхүү нийтлэлээрээ та бүхнийг хөрөнгө оруулах аливаа шийдвэр гаргуулахаар ятгаж, нөлөөлөх бус, цэвэр академик судалгаа, баримтад үндэслэн санхүү, эдийн засгийн нэгэн сонирхолтой үзэгдлийг тайлбарлахыг зорьсон болно.

Энэ сэдвээр цаашид дэлгэрэнгүй сонирхох хүсэлтэй хүнд хэрэг болж магад гээд судалгааны гол материалуудыг цуглуулж https://drive.google.com/open?id=0B8by-hjbM31ARkk0S1VxVi0zb2c линкэд байрлууллаа.

Алаг адуун Бямбарагчаагийн Тэлмүүн

2016 оны 7 дугаар сарын 29

/Санал өгч, шүүмжилсэн Энхтайваны Батбаяр, Бат-Ирээдүйн Хонгорзул нартаа талархлаа/

Ишилсэн материалууд
Aggarwal, Rajesh K., Laurie Krigman, and Kent L. Womack
2002 Strategic IPO Underpricing, Information Momentum, and Lockup Expiration Selling. Journal of Financial Economics 66(1): 105–137.

Bartling, Bjorn, and Andreas Park
2009 What Determines the Level of IPO Gross Spreads? Underwriter Profits and the Cost of Going Public. International Review of Economics and Finance 18(1): 81–109.

Habib, Michel A., and Alexander P. Ljungqvist
2001 Underpricing and Entrepreneurial Wealth Losses in IPOs: Theory and Evidence. The Review of Financial Studies 14(2): 433–458.

Loughran, Tim, and Jay R. Ritter
2002 Why Don’t Issuers Get Upset about Leaving Money on the Table in IPOs? The Review of Financial Studies 15(2): 413–443.

Ritter, Jay R., and Ivo Welch
2002 A Review of IPO Activity, Pricing, and Allocations. The Journal of Finance 57(4): 1795–1828.

Categories: Uncategorized

Өрийн хямрал руу айсуй Монгол » « Гэр бүлийн бизнес

3 Comments

  1. Hi, sonirholtoi niitlel bolson bainaa. Ta “The Intelligent Investor” gdeg nomiig unshij baisan u? Tuunii zohiolch boloh Benjamin Graham mun Warren Buffet ch IPO-g songohgui baih, ashig oloh magadlaltai ch ter n tun baga baidag ba zuvhun short term investment option hemeeh talaar helsen baidag. Mun SEC ni underwriter syndicate-g hamgiin bagadaa 30 udriin tursh uilchluulegchdee IPO-g tsaash hudaldaaldahig horiglohiig shaardsan bdag n short sell hiihed hetsuu baidliig bii bolgodog. Mun Small investoruudiin huvid IPO-g avahaas umnu tus IPO n hed heden investment damjlagiig damjsan baidag tul harin ch unetei baih magadlaltai yum bolu? ta yu gj bdoj bnaaa?

  2. IPO-g olon untsuguus ni harsan sain bichsen medeelel baina. Zarim kompaniudiin huvitsaanii huvid underpricing boldoggui shaltgaan huvitsaagaa yamar mehanizmaar olon niited sanal bolgoj baigaagaas hamaardag gej ajiglasan. Jishee n Google kompani Open IPO hiisen buyu auction-oo neeltteigeer investment bank-aar damjuulalguigeer olon niited sanal bolgoson. Underpricing boloogui. Facebook-iin huvid mash tom hemjeenii IPO baisan uchir underwriter-uudtai hariltsahdaa bargaining power ihtei baisan tul une zuv togtooj chadsan bolov uu. Tiimees une ni yamar mehanizmaar todorhoilogdson baina gedgiig bas sudlah heregtei yum baina gej sanagdsan. Ene talaar medeelel oruulval bur yanztai! Amjilt!

  3. Sain niitlel boljee. Good Job!

Leave a Reply

Your email address will not be published.

*

Copyright © 2017 Telmuun Byambaragchaa

Theme by Anders NorenUp ↑